Adli Kontrol (CMK 109): İmza Yükümlülüğü, Yurt Dışı Çıkış Yasağı, Ev Hapsi ve Kaldırılması

Adli kontrol, soruşturma veya kovuşturma devam ederken şüpheli ya da sanığın tutuklanması yerine belirli yükümlülüklerle serbest bırakılmasını sağlayan bir koruma tedbiridir (CMK 109). İmza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı ve konutu terk etmeme (halk arasında ev hapsi) en sık karşılaşılan örneklerdir.

Tedbir tutuklamaya göre hafif görünse de günlük hayatı ciddi biçimde etkiler: işe gidiş saatleri imza günlerine göre düzenlenir, yurt dışı iş seyahatleri iptal edilir. Üstelik yükümlülüğe uymamak doğrudan tutuklama sonucunu doğurabilir. Bu yazı, tedbirlerin listesini, sürelerini, kaldırılma yollarını ve ihlalin sonuçlarını kanun metnine dayanarak anlatır.

Adli Kontrol Nedir, Tutuklamadan Farkı Ne?

CMK 109/1’e göre soruşturmada CMK 100’deki tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde, şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Yani tedbirin temelinde de kuvvetli suç şüphesi ve bir tutuklama nedeni vardır; fark, özgürlüğün tamamen değil kısmen sınırlanmasıdır. Tutuklama nedenleri tutuklama hangi hâllerde olur yazımızda anlatılmıştır.

İki kurum arasındaki önemli bir fark, tutuklama yasağı bulunan suçlardır. Sadece adli para cezasını gerektiren veya üst sınırı iki yılı geçmeyen (vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç) suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK 100/4). Kanun, bu hâllerde de yükümlülük koyulabileceğini açıkça söyler (CMK 109/2). Tutuklama kararı verilirken de hâkimin, bu tedbirin neden yetersiz kalacağını somut olgularla göstermesi gerekir (CMK 101/2-d).

Adli Kontrol Tedbirleri Nelerdir? CMK 109/3 Listesi

Kanun yükümlülükleri tek tek sayar. Hâkim bunlardan birini veya birden fazlasını birlikte uygulayabilir.

Ev Hapsi, Tedavi ve Mahsup

Kural olarak adli kontrol altında geçen süre cezadan mahsup edilmez (CMK 109/6). Bu kuralın iki istisnası vardır: tedavi yükümlülüğü (e bendi) ve konutu terk etmeme (j bendi). Konutunu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır. Örneğin altı ay ev hapsinde kalan kişi mahkûm olursa, cezasından yaklaşık üç aylık süre düşülür. Hapis cezalarının genel yapısı için hapis cezaları yazımıza bakabilirsiniz.

Ağır hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumunda hayatını yalnız sürdüremeyeceği tespit edilen şüpheli ile gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüpheli hakkında da tutuklama yerine bu tedbire karar verilebilir (CMK 109/4). Araç kullanma yasağında hâkim veya savcı, mesleki uğraş için araç kullanılmasına sürekli veya geçici izin verebilir (CMK 109/5).

Güvence (f bendi) yatırılmasına karar verilirse bu para iki amaca hizmet eder: şüpheli veya sanığın bütün usul işlemlerinde ve hükmün infazında hazır bulunmasını sağlamak ve belirli bir sıraya göre ödemeleri karşılamak. Bu sıra; katılanın masrafları ve suçun neden olduğu zararın giderilmesi, kamusal giderler ve para cezalarıdır (CMK 113/1). Kararda güvencenin karşıladığı kısımlar ayrı ayrı gösterilir (113/2).

Kim Karar Verir, Adli Kontrol Ne Kadar Sürer?

Soruşturma evresinde tedbire savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir (CMK 110/1). Kovuşturma evresinde ise davaya bakan mahkeme her aşamada bu yetkiyi kullanır (110/3). Hâkim, savcının istemiyle yeni yükümlülük ekleyebilir, mevcutları kaldırabilir, değiştirebilir veya geçici muafiyet tanıyabilir (110/2).

Tedbirin sonsuza kadar sürmesi mümkün değildir. Devamının gerekip gerekmediğine en geç dört aylık aralıklarla karar verilir; soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada re’sen mahkeme bu incelemeyi yapar (CMK 110/4). Ayrıca 2021’de eklenen CMK 110/A azami süreleri belirler.

Azami tutukluluk süresi dolduğu için salıverilen kişiler hakkında da bu tedbirler uygulanabilir (CMK 109/7). Tutukluluktan çıkışın sık görülen biçimi budur.

İmza Yükümlülüğü veya Yurt Dışı Çıkış Yasağı İhlal Edilirse

CMK 112/1, sonucu açıkça söyler: yükümlülükleri isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. Buradaki “ne olursa olsun” ifadesi, CMK 100/4’teki tutuklama yasağının bu durumda uygulanmayacağı anlamına gelir. Bu kural, azami tutukluluk süresi dolduğu için verilen tedbirin ihlali hâlinde de uygulanabilir; ancak bu durumda yeni tutukluluk süresi ağır ceza işlerinde dokuz ayı, diğer işlerde iki ayı geçemez (112/2).

Kanundaki ölçüt “isteyerek” yerine getirmemedir. Hastalık, kaza veya imza yerindeki teknik bir aksaklık gibi iradeyle ilgisi olmayan nedenler bu kapsamda değerlendirilmez; ancak bunun belgelenmesi gerekir.

Adli Kontrolün Kaldırılması İçin Ne Yapılmalı? Adım Adım

Tedbirin kaldırılması veya hafifletilmesi için kanunda iki yol vardır: kararı veren merciden kaldırma istemi ve itiraz. İkisi farklı süre ve mercilere bağlıdır.

1. Kararın gerekçesini inceleyin. Hangi yükümlülüğün hangi tutuklama nedenine karşılık getirildiği gerekçede yazmalıdır.
2. İtiraz süresini hesaplayın. Adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK 111/2). İtiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçeyle veya zabıt kâtibine beyanla yapılır (CMK 268/1).
3. Doğru merciyi bilin. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK 268/3-b). Asliye ceza mahkemesinin kararına itirazı ağır ceza mahkemesi inceler (268/3-c).
4. Süre geçtiyse kaldırma istemi yapın. Şüpheli veya sanığın istemi üzerine hâkim veya mahkeme, savcının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir (CMK 111/1). Bu yol, değişen koşulları (delillerin toplanması, yeni iş, sağlık durumu) anlatmak için uygundur.
5. Belgeyle destekleyin. İş sözleşmesi, yurt dışı görev yazısı, sağlık raporu, ikamet belgesi gibi belgeler, tedbirin ölçüsüz hâle geldiğini gösterir.
6. Dört aylık incelemeyi takip edin. Soruşturmada bu incelemenin yapılması savcının istemine bağlıdır (CMK 110/4); gecikme varsa müdafi aracılığıyla hatırlatılabilir.

Müdafi yardımı soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında kullanılabilir (CMK 149). Suçun alt sınırı beş yıldan fazla hapis ise müdafi zorunludur (CMK 150/3). Yakalama ve gözaltı aşamasının kuralları için yakalama ve gözaltı işlemleri yazımıza bakabilirsiniz.

Adli Kontrol ve Tazminat: 2024 Değişikliği

CMK 142/2’ye göre (e), (f) ve (l) bentlerindeki istemler bakımından 6384 sayılı Kanun kapsamındaki Tazminat Komisyonu usulü uygulanır. Tazminat istemi, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK 142/1). Beraat kararının hangi durumlarda verildiğine ilişkin genel çerçeve için beraat kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Adli Kontrol Kararı Sonrası Olası Durumlar

Adli Kontrol Hakkında Sık Sorulan Sorular

Ceza muhakemesindeki koruma tedbirleri için ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz.

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 27 Eylül 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Somut olayda suç tarihi, deliller ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.