Karşılıksız Çek Suçu (5941 M.5): Adli Para Cezası, Ödeme ile Düşme ve Çek Yasağı

Karşılıksız çek suçu, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çek için “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebep olan kişinin, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılmasıdır. Ceza, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 sayılı Çek Kanunu m. 5/1).

Karşılıksız çek dosyası hem keşideci hem de hamil için aynı soruları doğurur: Hapis var mı, ödeme yapılırsa dava düşer mi, çek yasağı ne zaman kalkar, şikâyet için ne kadar süre var? Bu yazı bu sorulara Çek Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve İcra ve İflas Kanunu hükümlerine dayanarak cevap verir. Sahte çek düzenleme ise ayrı bir suçtur ve aşağıda farkı tabloyla gösterilmiştir.

Karşılıksız Çek Suçu Nedir, Kim Sorumludur?

Suçun dayanağı 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesidir. Suçun oluşması için üç unsur gerekir: çek, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmeli; banka bu çek için “karşılıksızdır” işlemi yapmalı; hamil de şikâyette bulunmalıdır. Süre dışında ibraz edilen bir çek için bu suç oluşmaz; hamilin hukuki alacak yolları ise saklıdır.

Sorumlu kişiyi kanun açıkça belirler. Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan, çek hesabı sahibidir (m. 5/2). Hesap sahibi tüzel kişiyse, tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler sorumludur. Gerçek kişi hesap sahibi kendi adına çek düzenlemesi için başkasını temsilci veya vekil olarak atayamaz; atarsa çekten doğan hukuki ve cezai sorumluluk yine hesap sahibine aittir (m. 5/3).

Kanuni İbraz Süresi ve Karşılıksızdır İşlemi Nasıl Yapılır?

Kanuni ibraz süreleri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesindedir. Süreler, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.

Çek, düzenleme tarihinden önce bankaya götürülürse ne olur? Çek Kanunu’nun geçici 3. maddesinin beşinci fıkrasına göre 31.12.2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için bankaya ibrazı geçersizdir. Bu tarih, 4.12.2025 tarihli 7566 sayılı Kanunla 31.12.2025’ten 31.12.2028’e uzatılmıştır. Ayrıca düzenleme tarihinden önce ibraz edilip ödenmeyen çekle ilgili hukuki takip yapılamaz (m. 3/8).

Karşılıksızdır işlemi, hamilin talebiyle çekin arka yüzüne yazılarak yapılır. Kayıtta ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin adı yer alır; hamil imzalamaktan kaçınırsa işlem yapılmaz (m. 3/4). Muhatap banka, karşılığı bulunmayan her çek yaprağı için hamile kanunda belirlenen bir tutarı öder; bu tutar her yıl Ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenip Resmî Gazete’de yayımlanır (m. 3/3).

Karşılıksız Çek Cezası Ne Kadar? Adli Para Cezası Hesabı

Kanunun öngördüğü yaptırım, her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezasıdır. Hapis cezası doğrudan öngörülmez. Mahkeme, TCK 52 uyarınca gün sayısını ve bir gün karşılığı miktarı (en az 100, en fazla 500 TL) belirler; ancak sonuçta hükmedilen adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Bu alt sınırın eski hâlinde karşılıksız miktara ayrıca faiz ile takip ve yargılama giderleri de ekleniyordu. Anayasa Mahkemesi’nin 26.7.2017 tarihli ve E. 2016/191, K. 2017/131 sayılı kararıyla bu ibare iptal edilmiş, iptal 10.10.2017’de yürürlüğe girmiştir. Bugün alt sınır yalnızca karşılıksız kalan miktardır.

Varsayımsal hesap örneği

Örneğin 200.000 TL’lik bir çekte banka hiç ödeme yapmamış ve karşılıksız kalan tutar 200.000 TL olsun. Mahkeme bir gün karşılığını 500 TL olarak takdir ederse, en az 400 gün (400 × 500 = 200.000 TL) üzerinden hüküm kurması gerekir. Aynı keşidecinin üç çeki karşılıksız çıkmışsa her çek için ayrı adli para cezası değerlendirilir; kanun cezayı “her bir çekle ilgili olarak” öngörür. Bu rakamlar yalnızca hesap yöntemini göstermek içindir; gün sayısı ve günlük miktar mahkemenin takdirindedir.

Karşılıksız Çek Cezası Ödenmezse Hapse Çevrilir mi?

Evet. Genel kurala göre ödenmeyen adli para cezası önce kamuya yararlı işte çalıştırmaya çevrilir (5275 m. 106/3). Çek Kanunu bu aşamayı kaldırır: m. 5/11’e göre karşılıksız çekten verilen adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapis cezasına çevrilir.

5275 sayılı Kanun’un genel hükümlerine göre adli para cezası yerine çektirilen hapis süresi üç yılı, birden fazla hükümle adli para cezalarına mahkûmiyette beş yılı geçemez (m. 106/7). Hükümlü, hapis yattığı günlerin dışında kalan günlere karşılık gelen parayı öderse hapisten çıkarılır (m. 106/8). Adli para cezasından çevrilen hapiste koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz (m. 106/9). Adli para cezası sisteminin genel işleyişi için hapis cezaları ve adli para cezası hesabı yazısına bakılabilir.

Ödeme ile Düşme ve Etkin Pişmanlık (5941 m. 6)

Karşılıksız çek suçunda ödemenin etkisi çok güçlüdür. Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerde temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında:

• yargılama sürüyorsa mahkeme davanın düşmesine,
• mahkûmiyet kesinleşmişse mahkeme hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına

karar verir (m. 6/1). Yasağın kaldırıldığı MERSİS ve Risk Merkezine bildirilir. Hamilin şikâyetinden vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur (m. 6/2). Şikâyetten vazgeçmenin genel kuralları için şikâyetten vazgeçme yazısına bakılabilir.

Yürürlükteki metinde kısmi ödeme için oransal bir indirim düzenlenmemiştir; sonuç, bedelin faiziyle birlikte tamamen ödenmesine bağlanmıştır. 2020–2021 döneminde eklenen geçici 5. madde, 30.4.2021’e kadar işlenen suçlar için taksitle ödeme imkânı tanıyan tek seferlik bir geçiş hükmüdür ve ödeme takvimi 2022’de başlamıştır.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Mahkûmiyet hâlinde mahkeme, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder. Yargılama sürerken de mahkeme koruma tedbiri olarak bu yasağa resen karar verir (m. 5/1). Tedbir kararına karşı itiraz, İİK 353/1’deki usulle, tebliğden itibaren iki hafta içinde yapılır. Yasak; hesap sahibi gerçek veya tüzel kişi, tüzel kişi adına çek keşide edenler ve sermaye şirketlerinde yönetim organı ile tescilli şirket yetkilileri hakkında uygulanır.

• Yasaklı kişi elindeki bütün çek yapraklarını bankalara iade eder; adına yeni hesap açılamaz (m. 5/6).
• Tebliğden itibaren on gün içinde, düzenlediği ve henüz tahsil edilmemiş çekleri liste hâlinde bankaya bildirir (m. 5/7).
• Yasaklılık süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz; mevcut üyelikler görev süresi sonuna kadar devam eder (m. 5/2).
• Yasağa rağmen çek düzenleyen kişiye, fiil daha ağır bir suç oluşturmuyorsa 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası verilir (m. 7/6).

Yasak dört yolla kalkar: tam ödeme (m. 6/1), şikâyetten vazgeçme (m. 6/2), beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya ret kararı (m. 5/9) ya da cezanın tamamen infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulmasından itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeye başvuru (m. 6/3).

Karşılıksız Çek Suçu, Sahte Çek ve Dolandırıcılık Farkı

Gerçek olmayan bir çek düzenlenmesi veya başkasının imzasının taklit edilmesi karşılıksız çek suçu değil, belgede sahteciliktir. Ayrıntılar için sahte çek ve senet düzenleme cezası yazısına, çekin hileli bir planın aracı olduğu durumlar için dolandırıcılık suçları yazısına bakılabilir.

Karşılıksız Çek Şikâyeti: Merci, Süre ve Yargılama

Dava icra mahkemesinde görülür ve İİK’nın 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerindeki yargılama usulü uygulanır (5941 m. 5/1). Yetkili mahkeme; çekin bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı şubenin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir.

• Süre: Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK 347).
• Biçim: Şikâyet dilekçeyle veya sözlü beyanla yapılır; mahkeme duruşma günü belirler (İİK 349).
• Duruşma: Şikâyetçi belirlenen gün gelmez ve vekil de göndermezse şikâyet hakkı düşer (İİK 349). Duruşmada Cumhuriyet savcısı bulunmaz (İİK 350).
• Karar ve kanun yolu: Mahkeme dinlemeyi bitirdikten sonra en geç beş gün içinde karar verir (İİK 352). Hükümlere karşı CMK’nın kanun yolu hükümleri uygulanır (İİK 353/2).

Karşılıksız Çek Durumunda Ne Yapılmalı? Adım Adım

Hamil için:

1. Çeki TTK 796’daki süre içinde bankaya ibraz edin ve karşılıksızdır işlemini çekin arkasına yazdırın.
2. Kısmi ödeme yapıldıysa çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisini alın; bu fotokopi icra mahkemesine şikâyette delil olarak kullanılabilir (m. 3/6).
3. Öğrenme tarihinden itibaren üç ay geçmeden yetkili icra mahkemesine şikâyet dilekçesi verin.
4. Duruşma gününe kendiniz veya vekiliniz aracılığıyla katılın; aksi hâlde şikâyet hakkı düşer.

Keşideci (hesap sahibi) için:

1. Hakkınızda verilen tedbir niteliğindeki yasak kararını tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz yönünden değerlendirin.
2. On gün içinde tahsil edilmemiş çeklerin listesini bankaya verin ve elinizdeki çek yapraklarını iade edin.
3. Bedeli faiziyle hesaplatıp tamamen ödemek, dosyanın en kesin sonlanma yoludur; ödemeyi makbuzla belgeleyin ve mahkemeye sunun.
4. Kesinleşmiş hükümde adli para cezası ödeme emrini takip edin; ödenmezse doğrudan hapse çevrilir.

Duruşmada müdafi yardımından yararlanmak kanuni bir haktır (CMK 149). Faiz hesabı ve birden çok çekin bulunduğu dosyalarda bu aşamada bir avukattan destek almak süre kaybını önler.

Karşılıksız Çek Hakkında Sık Sorulan Sorular

Ekonomik suçlar ve icra ceza yargılaması hakkında diğer konular için ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 10 Ekim 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Somut olayda suç tarihi, deliller ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.