Arabuluculuk Nedir, Hangi Davalarda Zorunlu? Süreler, Ücret ve Anlaşma Belgesi

Hukuk uyuşmazlıklarında arabuluculuk, eğitim almış tarafsız bir üçüncü kişinin tarafları bir araya getirip kendi çözümlerini bulmalarına yardım ettiği süreçtir. İş, ticari para alacağı, tüketici ve kira gibi alanlarda dava açmadan önce başvuru zorunludur. Başvurmadan açılan dava usulden reddedilir. Varılan anlaşma ise şerh ya da kanundaki imza koşuluyla ilam niteliği kazanır.

Kira farkı için dava açmak isteyen bir ev sahibini düşünün. Dilekçe önce arabuluculuk bürosuna başvurulmadan verilmişse sulh hukuk mahkemesi dosyayı esasa hiç girmeden usulden reddeder. Bugün iş, ticaret, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk uyuşmazlıklarının büyük bölümünde arabuluculuk bir tercih değil, dava açmanın ön koşuludur. Yöntemin genel çerçevesi 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununda, alanlara özgü kurallar ise İş Mahkemeleri Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda yer alır.

Arabuluculuk Nedir, Hangi Uyuşmazlıklara Uygulanır?

6325 sayılı Kanunun 2. maddesi yöntemi ihtiyari bir süreç olarak tanımlar. Bu süreçte uzmanlık eğitimi almış tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişi tarafları bir araya getirir ve aralarında iletişim kurar. Taraflar çözüm üretemezse çözüm önerisi de getirebilir.

Arabulucu (Adalet Bakanlığınca tutulan sicile kayıtlı gerçek kişi) hâkim değildir. Karar vermez, taraflara çözüm dayatmaz ve niteliği gereği yalnızca hâkimin yapabileceği işlemleri yapamaz (m.15/4). Yaptığı öneri de bağlayıcı değildir (m.15/7).

Kanunun uygulama alanı m.1/2’de çizilmiştir. Yabancılık unsuru taşıyanlar dâhil, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıkları kapsamdadır. Bir alacağın ödenmesi, kira bedelinin belirlenmesi, ortak bir malın paylaşılması bu niteliktedir.

Buna karşılık aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar açık hükümle arabuluculuğa elverişsiz sayılmıştır. Kamu düzenine ilişkin, tarafların iradesiyle sonuçlandırılamayan konular da aynı sebeple kapsam dışında kalır.

Arabulucuya başvuru teklifi karşı tarafa yapıldığında, aksi kararlaştırılmadıkça otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır (m.13/2). Ücreti karşılayamayacak durumdaki taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinden adli yardım isteyebilir (m.13/3).

İhtiyari ve dava şartı arabuluculuk ayrımı

İhtiyari arabuluculukta taraflar dava açmadan önce ya da dava sürerken arabulucuya gitmeye kendi iradeleriyle karar verir ve arabulucuyu kendileri seçer (m.13, m.14). Dava açıldıktan sonra birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirirlerse mahkeme yargılamayı üç ayı geçmemek üzere erteler. Bu süre ortak başvuruyla üç aya kadar daha uzatılabilir (m.15/5).

Dava şartı arabuluculukta ise kanun, belirli uyuşmazlıklarda mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmayı zorunlu tutar. Dava şartı (davanın esasına girilebilmesi için bulunması gereken ön koşul) yoksa sonuç serttir. Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava, herhangi bir işlem yapılmadan usulden reddedilir. Başvuru yapılmış ama son tutanak dilekçeye eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; tutanak bu sürede sunulmazsa dava yine usulden reddedilir (m.18/A-2).

Arabuluculuk Hangi Davalarda Zorunlu, Süresi Ne Kadar?

Zorunlu arabuluculuk modeli 1 Ocak 2018’de iş uyuşmazlıklarıyla başladı (7036 m.3) ve adım adım genişledi. Ticari para alacakları 7155 sayılı Kanunla 1 Ocak 2019’dan, tüketici uyuşmazlıkları 7251 sayılı Kanunla 28 Temmuz 2020’den itibaren kapsama alındı. En geniş adım, 5 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7445 sayılı Kanunla atıldı. Bu Kanun 6325’e 18/B maddesini ekleyerek kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarını 1 Eylül 2023’ten itibaren dava şartı kapsamına aldı.

İş ve ticaret alanında 7445 sayılı Kanun, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarını da açıkça zorunlu arabuluculuğa bağladı (7036 m.3/1 ek cümle; TTK m.5/A-1). Bu değişiklikler de 1 Eylül 2023’te yürürlüğe girdi. 6325 geçici m.3’e göre 18/B’deki yeni dava şartı, o tarihte ilk derece mahkemesi, bölge adliye mahkemesi veya Yargıtayda görülmekte olan davalara uygulanmaz.

İşçilik alacaklarında iş kazası ve meslek hastalığı tazminatları istisnadır; bu davalar doğrudan açılabilir. İşverenin önleyici yükümlülükleri için işverenin İSG hizmetlerini yürütme yükümlülüğü yazısı, iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar için de iş hukuku ve iş sağlığı-güvenliği sayfası yol gösterir. Özel kanunda tahkim veya başka bir alternatif yol zorunluysa ya da taraflar arasında tahkim sözleşmesi varsa dava şartı hükümleri uygulanmaz (m.18/A-18).

Başvurudan Son Tutanağa Süreç Nasıl İşler?

Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen sulh hukuk yazı işleri müdürlüğüne yapılır (m.18/A-4). İş uyuşmazlıklarında yetkili büro, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki bürodur (7036 m.3/5). Başvuran taraf kendi iletişim bilgilerini ve elindeyse karşı tarafınkileri verir. Büro resmî kayıtları da araştırabilir.

Arabulucu, adalet komisyonuna bildirilen listeden büro tarafından belirlenir. Taraflar listedeki bir isim üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir (m.18/A-5). Arabulucu tarafları her türlü iletişim aracıyla bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder. 7445 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre avukatı bulunsa bile asıl tarafı da bilgilendirmek zorundadır (m.18/A-7).

Karşı taraf büronun yetkisine en geç ilk toplantıda itiraz edebilir. Bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gider ve mahkeme en geç bir hafta içinde yetkili büroyu kesin olarak belirler (m.18/A-8).

Süre, görevlendirme tarihinden başlar. Genel kural üç hafta olup zorunlu hâllerde arabulucu bunu en çok bir hafta uzatabilir (m.18/A-9). Ticari davalarda süre altı hafta, uzatma en çok iki haftadır (TTK m.5/A-2).

Görüşmelere taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir; uzman kişiler de hazır bulundurulabilir (m.15/6). İş uyuşmazlıklarında işverenin yazılı belgeyle yetkilendirdiği çalışanı da işvereni temsil edip son tutanağı imzalayabilir (7036 m.3/18). Taraflara ulaşılamaması, katılım olmaması, anlaşma veya anlaşmama hâllerinde arabulucu son tutanağı düzenler ve büroya bildirir (m.18/A-10).

Zamanaşımı ve tedbir süreleri

Büroya başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur, hak düşürücü süre işlemez (m.18/A-15). Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz alınmışsa, bu kararlardan sonra dava açma süresi de arabuluculuk boyunca işlemez. Başvurudan sonra başvuran aleyhine aynı konuda icra takibi yapılırsa, başvuran son tutanaktan itibaren iki hafta içinde menfi tespit davası açıp İİK m.72/2’deki tedbirden yararlanabilir (m.18/A-16; 7445 ile eklendi).

İlk Toplantıya Katılmamak ve Arabuluculuk Ücreti

İlk toplantı, sürecin en çok hata yapılan aşamasıdır. Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmaz ve süreç bu yüzden sona ererse, o taraf son tutanakta belirtilir.

Açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (m.18/A-11). Her iki taraf da katılmamışsa herkesin yaptığı yargılama gideri kendi üzerinde kalır.

Ücret bakımından üç ihtimal vardır. Taraflar anlaşırsa ücret, tarifenin İkinci Kısmına göre ve aksi kararlaştırılmadıkça eşit olarak ödenir; iki saatlik ücretten az olamaz (m.18/A-12). Taraflara ulaşılamaz, görüşme yapılamaz ya da iki saatten kısa süren görüşme anlaşmasız biterse iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.

Görüşme iki saati aşar ve anlaşma çıkmazsa aşan kısım taraflarca eşit ödenir. Bakanlıkça ödenen ücret dahil tamamı yargılama giderinden sayılır (m.18/A-13).

Tüketiciler için ayrı bir koruma var. Anlaşma olsun olmasın tüketicinin ödemesi gereken ücret, iki saatlik tutarı geçmemek üzere Bakanlık bütçesinden karşılanır. Dava tüketici lehine sonuçlanırsa bu ücret davalıdan tahsil edilir (6502 m.73/A-3, 4). Güncel saat ücretleri her yıl yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesinden kontrol edilmelidir.

Anlaşma Belgesi ve İcra Edilebilirlik Şerhi Nasıl Alınır?

Görüşmeler olumlu biterse varılan anlaşma belgesi taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır (m.18/1). Anlaşılan konular hakkında artık dava açılamaz (m.18/5). Ancak belge kendiliğinden bir mahkeme kararı değildir. Karşı taraf ödemezse doğrudan ilamlı icraya konulabilmesi için iki yoldan biri gerekir.

Birinci yol icra edilebilirlik şerhi (mahkemenin belgenin cebri icraya uygun olduğunu onaylaması) almaktır. Dava açılmadan önce arabulucuya gidilmişse şerh, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden; dava sürerken gidilmişse davanın görüldüğü mahkemeden istenir. İnceleme çekişmesiz yargı işi olarak dosya üzerinden yapılır, arabuluculuğa elverişli aile hukuku uyuşmazlıklarında ise duruşmalıdır.

Mahkeme yalnızca içeriğin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığına bakar (m.18/2, 3). Şerhli belge ilam niteliğinde belge sayılır.

İkinci yol imza koşuludur. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklarda ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi şerh aranmadan ilam niteliğinde belge sayılır (m.18/4). 7445 sayılı Kanun 5 Nisan 2023’ten itibaren bu kurala bir sınır getirdi: kanunda şerh alınmasının zorunlu tutulduğu hâllerde imza yolu işlemez.

Örneğin, iki kardeş miras kalan bir dairenin ortaklığını giderme konusunda arabulucu önünde anlaşmışsa, avukatlarıyla birlikte imzalamış olsalar bile belgeyi taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesine götürüp şerh almak zorundadır. Mahkeme bu dosyalarda taşınmaza ilişkin kanuni sınırlamalara uyulup uyulmadığını da denetler, kurumlardan bilgi isteyebilir ve gerekirse duruşma açabilir.

Taşınmaz uyuşmazlıkları ve milletlerarası sulh anlaşmaları

7445 sayılı Kanunla eklenen 17/B maddesi, taşınmazın devrine veya üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasına ilişkin uyuşmazlıkların arabuluculuğa elverişli olduğunu açıkça kabul etti (yürürlük 1.9.2023). Taraflar yazılı olarak kararlaştırır ve arabulucu bunu tutanağa geçirirse, arabulucunun talebiyle tapu siciline tasarruf yetkisinin kısıtlandığına dair şerh konulur. Bu şerh en çok üç ay sürer. Anlaşmazlık ya da tarafların anlaşması hâlinde arabulucunun talebiyle, üç ayın sonunda ise kendiliğinden kalkar (m.17/B-2).

7531 sayılı Kanun 14 Kasım 2024’ten itibaren pratik bir kolaylık getirdi. İcra edilebilirlik şerhi verilen anlaşma belgesinin taraflarından biri tapu müdürlüğünden tescil isteyebilir. Tapu müdürlüğü mevzuattaki incelemeyi yaptıktan sonra ayrıca resmî senet düzenlemeden tescili yapar (m.17/B-6; 18/B kapsamındaki uyuşmazlıklarda varılan taşınmaz devri anlaşmaları için m.18/B-5).

Sınır ötesi ticari uyuşmazlıklar için 17/A maddesi önemlidir. 7282 sayılı Kanunla onaylanması uygun bulunan ve Singapur Sözleşmesi olarak bilinen Birleşmiş Milletler Konvansiyonu kapsamındaki milletlerarası sulh anlaşmalarının Türkiye’de yerine getirilmesi için asliye ticaret mahkemesinden şerh alınması zorunludur. Yetkili mahkeme önce tarafların kararlaştırdığı yer, yoksa karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri veya sakin olduğu yer, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleridir. Bu hüküm 5 Nisan 2023’te yürürlüğe girdi.

Gizlilik Kuralı ve Arabulucu Olma Şartları

Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler süreçteki bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür (m.4). Arabuluculuk daveti, ileri sürülen teklifler, bir vakıanın kabulü ve yalnızca süreç için hazırlanan belgeler sonraki hukuk davasında ya da tahkimde delil olarak kullanılamaz; bunlar hakkında tanıklık da yapılamaz. Delil olarak sunulsalar bile hükme esas alınamazlar (m.5). Bu güvence tarafların rahatça teklif yapabilmesini sağlar.

Gizliliğin ciddi bir yaptırımı da var. Gizlilik yükümlülüğüne aykırı davranarak bir kişinin hukuken korunan menfaatinin zarar görmesine yol açan kişi altı aya kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Bu suçun soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır (m.33).

Sicile kayıt için Türk vatandaşı olmak, mesleğinde en az beş yıllık kıdemi olan hukuk fakültesi mezunu olmak, tam ehliyetli olmak, arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Bakanlığın yazılı sınavını geçmek gerekir. 7531 sayılı Kanunla mesleğinde yirmi yıl kıdemi olanlar sınavdan muaf tutuldu (m.20/2-e). Kasten işlenen bir suçtan bir yıldan fazla hapis cezası ya da dolandırıcılık, zimmet, rüşvet, sahtecilik gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûmiyet kayda engeldir (m.20/2-ç). Arabulucu, uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz (m.9/4).

Uzlaşmaya dayalı çözüm başka kanunlarda da karşımıza çıkar. Sınai Mülkiyet Kanunu, marka başvurularına yapılan itirazlarda Kurumun tarafları uzlaşmaya teşvik edebileceğini ve bu konuda 6325 sayılı Kanunun uygulanacağını öngörür (SMK m.19/4).

Ceza Davalarında Arabuluculuk Olur mu? Uzlaştırmadan Farkı

Hayır. Suç ve ceza, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk konuları değildir; bu yüzden 6325 m.1/2 gereği bir suç isnadı arabulucu önüne götürülemez. Ceza muhakemesinde arabuluculuk yerine benzer işlevi ceza davalarında uzlaştırma kurumu görür.

Uzlaştırma (şüpheli ile mağdurun, savcılığın gözetiminde bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşması) CMK m.253 ve 254’te düzenlenir. Aynı olaydan doğan maddi ve manevi tazminat talebi ise özel hukuk uyuşmazlığı olduğundan ihtiyari arabuluculuğa konu olabilir.

Uzlaştırma kapsamı sınırlıdır. Şikâyete bağlı suçlar ile CMK m.253/1-b’de sayılan kasten yaralama (86/3 hariç), taksirle yaralama, tehdit (106/1), konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, dolandırıcılık (157) ve güveni kötüye kullanma (155/3 hariç) gibi TCK suçları kapsamdadır.

Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve 7571 sayılı Kanundan sonra hakaret suçunun tamamı (TCK m.125) uzlaştırma dışındadır. Bu konuda şerefe karşı suçlar yazısına bakılabilir. Diğer kanunlardaki şikâyete bağlı olmayan suçlarda uzlaştırma için kanunda açık hüküm gerekir (m.253/2).

Ceza uzlaştırmasında teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır (m.253/4; 7531 ile üç günden yediye çıkarıldı). Uzlaşma sonrası edim yerine getirilmezse uzlaşma raporu, İİK m.38 anlamında ilam niteliğindeki belgelerden sayılır (m.253/19). Kapsam son yıllarda birkaç kez değiştiği için suç tarihine göre lehe kanun (TCK m.7) ayrıca değerlendirilmelidir. 7593 sayılı Kanunla 253/1-c’deki “suça sürüklenen çocuk” ifadesi “adli süreçteki çocuk” olarak değiştirildi.

2023–2026 Değişiklikleri ve Yürürlük Tarihleri

Arabuluculuk mevzuatı son üç yılda sık değişti. Hangi kuralın uygulanacağı çoğu zaman başvuru veya dava tarihine bağlı olduğundan aşağıdaki kronoloji pratikte işe yarar.

26 Eylül 2026 itibarıyla mevzuat.gov.tr’deki konsolide metinde 6325 sayılı Kanuna 7531’den sonra işlenmiş yeni bir değişiklik görünmüyor. 31.07.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı yargı paketi de arabuluculuğa ilişkin bir hüküm içermiyor. Yine de başvuru öncesinde güncel metnin kontrolü yerinde olur.

Arabuluculuk Görüşmesine Hazırlık ve Yöntemin Sınırları

Hazırlığın ilk adımı talebin dayanağını ve tutarını netleştirmektir. İşçilik alacağında bordro, puantaj ve banka dökümleri; kira uyuşmazlığında sözleşme, dekontlar ve ihtarnameler; ticari alacakta fatura, cari hesap ekstresi ve yazışmalar önceden derlenmelidir. Bu belgeler karşı tarafa gösterilmek zorunda olmasa da gerçekçi bir pazarlık aralığı çizmeye yardım eder.

İkinci adım, kabul edilebilir en düşük sonucu belirlemektir. Dava açılırsa ne kadar sürede, hangi masrafla ve hangi riskle sonuç alınabileceği masadaki kararı kolaylaştırır. Örneğin, iş yerinden ayrılan bir çalışan kıdem tazminatında anlaşırken fazla mesai alacağını belgeye yazmazsa, o kalemin saklı tutulup tutulmadığı sonradan tartışma yaratabilir. Bu nedenle ödeme takvimi, faiz, temerrüt sonucu ve saklı tutulan talepler açıkça yazılmalıdır.

Yöntemin sınırları da vardır. Karşı taraf iyi niyetle görüşmüyorsa ya da uyuşmazlık emsal niteliğinde bir yargı kararı gerektiriyorsa mahkeme yolu kaçınılmazdır. Bununla birlikte taraflar hâkimin vereceği hükmü beklemek yerine kendi ihtiyaçlarına göre şekillenen bir sonuca haftalar içinde ulaşabilir.

Ev sahibi ile kiracı, ortak mülk sahipleri ya da uzun süreli ticari ortaklar için ilişkinin sürmesi de ayrı bir kazançtır. Alternatif uyuşmazlık çözümleri sayfasında arabuluculuk ve uzlaştırma süreçlerine ilişkin genel bilgi yer alıyor.

Arabuluculuk Hakkında Sık Sorulan Sorular

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 27 Eylül 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre gözden geçirilmiştir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Somut olayda uyuşmazlık veya suç tarihi, deliller ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.