Çocuklarda Sosyal İnceleme Raporu ve Yönlendirme Tedbirleri (5395 m.35 ve 5/A)

Dosyada çocuğun yaşı, olay tarihi ve ifadesi yer alır; peki çocuğun nasıl bir ortamda büyüdüğünü, okulla ve aileyle ilişkisini kim aktarır? Bu görevi sosyal inceleme raporu üstlenir. Rapor, savcının ve hâkimin kararını çocuğun gerçek yaşam koşullarına dayandırmasına yardımcı olur.

2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre 7593 sayılı Kanun, 15 yaşını doldurmamış çocuk için sosyal incelemeyi zorunlu kılmıştır. Ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar için 5395 sayılı Kanun’un 5/A maddesindeki yönlendirme tedbirleri de uygulanır. Bu yazıda her iki başlık, süreleri ve pratik sonuçlarıyla anlatılıyor.

Sosyal inceleme raporu nedir, kim hazırlar?

Sosyal inceleme raporu, adli süreçteki çocuğun yaşadığı ortamı, ailesini, eğitim durumunu, arkadaş çevresini ve ihtiyaçlarını anlatan bir belgedir. Rapor, görevli sosyal çalışmacı ya da alanında yetkili uzman tarafından çocukla, ailesiyle ve gerekirse okuluyla yapılan görüşmelere dayanarak hazırlanır. Dayanak hüküm 5395 sayılı Kanun’un 35. maddesidir.

Raporun amacı çocuğu etiketlemek olmayıp, hangi desteğe ve hangi tedbire ihtiyaç duyduğunu belirlemektir. Soruşturma ve kovuşturmanın genel akışı için çocuk mahkemesi ve çocukların ifadesi yazısına bakabilirsiniz.

Rapor tamamlandığında savcılığa ya da mahkemeye sunulur ve dosyanın bir parçası olur. Müdafi raporu inceleyerek eksik ya da yanlış görülen noktalara itiraz edebilir, çocuğun lehine olan hususların rapora yansıması için ek belge sunabilir.

Sosyal inceleme ne zaman zorunludur?

7593 sayılı Kanun’la birlikte 15 yaşını doldurmamış çocuk için sosyal inceleme yaptırılması zorunlu hâle gelmiştir. Sosyal inceleme yaptırılmadan iddianame düzenlenirse, CMK 174/1’e eklenen yeni bent uyarınca bu durum iddianamenin iadesi nedenidir. Bu düzenleme, küçük yaştaki çocuk hakkında kararın eksik bilgiyle verilmesini önlemeyi amaçlar.

Aile, rapor hazırlanırken görevliyle iş birliği yapmalı, çocuğun okul durumunu, sağlık kayıtlarını ve varsa destek aldığı kurumlara ilişkin belgeleri hazır bulundurmalıdır. İade sürecini iddianamenin iadesi ve kabulü yazısında inceleyebilirsiniz.

Yönlendirme tedbirleri nelerdir ve kimlere uygulanır?

5395 sayılı Kanun’un 5/A maddesi, ceza sorumluluğu bulunmayan çocuk hakkında yönlendirme tedbirlerine hükmedilmesini düzenler. Bu grupta 12 yaşından küçük çocuklar ile 12 ile 15 yaş arasında algılama yeteneği gelişmemiş olanlar yer alır. Tedbirler ceza niteliği taşımaz; çocuğun topluma uyumunu ve gelişimini destekleme amacıyla uygulanır.

Tedbir seçiminde sosyal inceleme raporu belirleyici rol oynar. Çocuğun yaşı, olayın niteliği ve ihtiyaç duyduğu destek birlikte değerlendirilir. Yaşa göre ceza sorumluluğunun genel çerçevesi için TCK 31 ve çocukların ceza sorumluluğu yazısına başvurabilirsiniz.

Tedbirlerin süresi ne kadardır?

Aşağıdaki tablo, 5395 m.5/A kapsamındaki yönlendirme tedbirlerini ve sürelerini özetler. Uygulamada tedbir türü, çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre mahkemece belirlenir.

Tedbirlerin bir kısmı birlikte uygulanabilir. Örneğin bağımlılık tedbirine ek olarak dijital risklerden korunma programı kararlaştırılabilir. Tedbirin uygulanmasından sorumlu kurum, çocuğun devamını ve ilerlemesini izler, gerektiğinde mahkemeye bilgi verir.

Bağımlılık ve dijital risk tedbiri nasıl işler?

Bağımlılık tedbirinde çocuk, tedavi ve rehabilitasyon programına yönlendirilir. Amaç ceza vermek olmayıp çocuğun sağlığını korumak ve madde kullanımının tekrarını önlemektir. Programa uyum, hâkimin tedbirin sürdürülmesine ilişkin değerlendirmesinde dikkate alınır. Uyuşturucu bağlamındaki ayrıntılar için uyuşturucu kullanma suçu yazısına bakılabilir.

Dijital risklerden korunma tedbiri 3 ay ile 2 yıl arasında uygulanır. Çevrimiçi oyun, sosyal medya ve internet kullanımına bağlı risklerin farkındalığını artırmak, çocuğun güvenli kullanım alışkanlığı kazanmasını sağlamak hedeflenir. Ailenin evde iş birliği yapması tedbirin etkisini artırır.

HAGB ve denetimli serbestlikte yönlendirme tedbirleri

5395 sayılı Kanun’un 23. maddesi uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılması hâlinde yönlendirme tedbirleri denetimli serbestlik olarak uygulanabilir. Zarar azsa zararın giderilmesi şartı aranmayabilir. Böylece çocuk, mahkûmiyet hükmünün açıklanması yerine belirli bir denetim süresine tabi tutulur.

Denetim süresince tedbirlere uyulması, yeni bir suç işlenmemesi ve yükümlülüklerin aksatılmaması önemlidir. Aksi durumda hüküm açıklanabilir. Mekanizmanın ayrıntısı için HAGB ve CMK 231 ile denetimli serbestlik yazılarını okuyabilirsiniz.

Aile bu süreçte nelere hazırlıklı olmalıdır?

Aile, sosyal inceleme görüşmelerine zamanında katılmalı ve çocuğun gelişimine ilişkin tutarlı bilgi vermelidir. Okul karnesi, devam durumu, varsa psikolojik destek raporları ve çocuğun ilgi alanlarını gösteren belgeler rapora olumlu katkı sağlar. Müdafi bu belgelerin dosyaya sunulmasını sağlayabilir.

Hukuk, şartları varsa çocuğun ceza yerine eğitici ve destekleyici tedbirlerle sürece dâhil edilmesi imkânını tanır. Sonucun ne olacağı dosyanın olgularına bağlıdır ve önceden kesin bir şey söylenemez.

Sık Sorulan Sorular

Ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukukundaki diğer konular için ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku sayfasını inceleyebilirsiniz.

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 3 Kasım 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.