Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma (TCK 109): Alıkoyma, Nitelikli Hâller ve Cezası

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma, bir kimsenin hukuka aykırı olarak bir yere gitme ya da bir yerde kalmama özgürlüğünün elinden alınmasıdır ve TCK 109’da düzenlenir. Suç için bir kişiyi uzun süre kilit altında tutmak gerekmez. Birini zorla bir araca bindirmek, evden çıkmasını engellemek için kapıyı kilitleyip anahtarı almak ya da bir odada tutmak da bu kapsamda değerlendirilebilir.

Bu suç aile içinde, ayrılık sürecindeki çiftler arasında ya da alacak tartışmalarında da karşımıza çıkar. Bu yazı TCK 109’un fıkralarını, eş ve çocuğa karşı işlendiğinde cezanın nasıl arttığını, uzlaşma ve şikâyet durumunu ve mağdur ile şüphelinin atması gereken adımları anlatır.

Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçu Nedir?

TCK 109/1’deki tanımın iki yüzü vardır: kişinin bir yere gitme hürriyeti ile bir yerde kalma hürriyeti. İlkine örnek, birinin evden çıkmasının ya da bir yerden ayrılmasının engellenmesidir. İkincisine örnek, kişinin istemediği bir yere götürülmesi, örneğin zorla bir araca bindirilip başka bir yere taşınmasıdır. Her iki hâlde de mağdurun serbestçe hareket etme imkânı elinden alınır.

Fiilin “hukuka aykırı” olması gerekir. Kanunun verdiği bir yetkiye dayanan kısıtlamalar bu suçu oluşturmaz. Örneğin kolluğun kanundaki şartlara uygun yakalama ve gözaltısı; ayrıntı için yakalama ve gözaltı yazımıza bakabilirsiniz. Suçüstü hâlinde herkes, kaçma ihtimali olan kişiyi geçici olarak yakalayabilir (CMK 90/1). Ancak bu yetki kişiyi kolluğa teslim etmek içindir; teslim etmeden saatlerce bir yerde tutmak aynı korumadan yararlanmaz.

Alıkoymanın süresi, suçun oluşması için kanunda aranan bir şart değildir. Kısa süreli bir alıkoyma ile günlerce süren bir alıkoyma arasındaki fark, 109’un fıkraları arasında seçimde ve TCK 61’e göre temel cezanın belirlenmesinde dikkate alınır.

TCK 109’a Göre Ceza Ne Kadar?

Ceza, önce fiilin nasıl işlendiğine göre 109/1 ya da 109/2’den belirlenir. Ardından 109/3’teki nitelikli hâller, 109/5’teki cinsel amaç ve 109/4’teki ekonomik kayıp eklenir.

Alıkoyma sırasında mağdurda kemik kırığı, yaşamı tehlikeye sokan durum gibi ağır sonuçlar doğarsa ayrıca kasten yaralamaya ilişkin hükümler uygulanır (TCK 109/6). Yani bu sonuçlar için ikinci bir ceza gündeme gelir.

Cebir, tehdit veya hile ne zaman aranır?

109/2, suçun işlenmesi için ya da işlendiği sırada cebir, tehdit veya hile kullanılmasını arar. Cebir, kişinin kolundan tutup zorla araca bindirmek gibi fiziksel zorlamadır. Tehdit, “Kıpırdarsan zarar görürsün” gibi korkutmadır. Hile ise kişiyi kandırarak bir yere götürmek veya orada tutmaktır; örneğin mağdurun, bir yakınının hastanede olduğu söylenerek başka bir yere götürülmesi. Bu üç araçtan birinin kullanıldığı olaylarda cezanın alt sınırı 1 yıldan 2 yıla çıkar.

109/4’teki adli para cezası ise ayrı bir sonuca bağlanmıştır. Örneğin alıkonulan kişi bu nedenle bir sözleşme görüşmesine katılamaz ve önemli bir ekonomik kayba uğrarsa, hapis cezasına ek olarak bin güne kadar adli para cezası da verilir.

Nitelikli Hâller: Silah, Birden Fazla Kişi, Eş ve Çocuk

Maddenin üçüncü fıkrası altı hâlde cezayı bir kat artırır:

• Silahla işlenmesi (a),
• Birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi (b),
• Kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle işlenmesi (c),
• Kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak işlenmesi (d),
• Üstsoy, altsoy, eş veya boşandığı eşe karşı işlenmesi (e),
• Çocuğa ya da kendini savunamayacak durumdaki kişiye karşı işlenmesi (f).

Bir ayrıntıya dikkat etmek gerekir: kasten yaralamada (TCK 86/3-a) kardeş de nitelikli hâller arasında sayılırken, 109/3-e bendinde kardeş yer almaz. Kardeşe karşı alıkoyma, başka bir bent gerçekleşmedikçe 109/1 veya 109/2’ye göre cezalandırılır. Bu da kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunda nitelikli hâlin her olayda ayrıca incelenmesini gerektirir.

Aile İçinde Alıkoyma: Eşe ve Çocuğa Karşı İşlenen Suç

Örneğin ayrılmak isteyen eşin evden çıkmasını engellemek için kapıyı kilitleyip telefonunu almak, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu kapsamında değerlendirilebilir. Fiil eşe karşı işlendiği için 109/3-e uygulanır ve ceza bir kat artar. Kilitleme sırasında itme veya tehdit varsa 109/2 devreye girer ve aralık 4–14 yıla çıkar. Aynı olayda ayrıca tehdit veya yaralama suçları da gündeme gelebilir.

Mağdur, ceza soruşturmasından bağımsız olarak 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir isteyebilir. Hâkim, şiddet uygulayanın müşterek konuttan uzaklaştırılmasına, korunan kişiye ve bulunduğu yerlere yaklaşmamasına ve iletişim araçlarıyla rahatsız etmemesine karar verebilir (6284 m. 5/1-b, c, f). Tedbir kolluktan, mülki amirden veya hâkimden istenebilir; tedbir için şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmaz (6284 m. 8/1, 8/3).

Çocuğa karşı işlendiğinde 109/3-f uygulanır. Velayet hakkı elinden alınmış ana veya babanın ya da yakın akrabanın çocuğu kaçırması veya alıkoyması ise TCK 234’te ayrıca düzenlenmiştir; bu suç uzlaştırma kapsamındadır (CMK 253/1-b-10). Çocuklarla ilgili koruyucu tedbirler için Çocuk Koruma Kanunu yazımıza bakabilirsiniz.

Alacak İçin Alıkoyma ve TCK 150 İlişkisi

Bir alacağı tahsil etmek için borçluyu bir yerde tutmak da bu suçu oluşturabilir. TCK 150/1, hukuki bir ilişkiye dayanan alacağın tahsili için tehdit veya cebir kullanılmasında yağma yerine “ancak tehdit veya kasten yaralama suçuna ilişkin hükümler”in uygulanacağını söyler. Bu hüküm kişiyi hürriyetinden yoksun kılmayı saymaz. Dolayısıyla alacak tahsili amacı, alıkoyma fiilinin 109. madde kapsamında ayrıca değerlendirilmesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Hangi suçların birlikte uygulanacağı somut olaya göre belirlenir.

Uzlaşma, Şikâyet ve Etkin Pişmanlık

Bu suç şikâyete bağlı değildir ve CMK 253/1’deki uzlaştırma listesinde yer almaz. Mağdur şikâyetinden vazgeçse ya da taraflar barışsa bile soruşturma devam eder. Üstelik CMK 253/3’e göre uzlaşmaya tabi bir suç, uzlaşmaya tabi olmayan bir suçla aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Bu nedenle alıkoyma sırasında basit yaralama veya tehdit de varsa, o suçlar için de uzlaşma yolu kapanabilir. Uzlaşmanın genel işleyişi için ceza davalarında uzlaşma yazımıza bakabilirsiniz.

TCK 110 ise failin kendi davranışıyla cezasını azaltabileceği tek yolu düzenler. Fail, soruşturmaya başlanmadan önce mağdurun şahsına zarar vermeden onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakırsa cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Üç şart birlikte aranır: soruşturma başlamamış olmalı, serbest bırakma kendiliğinden olmalı ve mağdura zarar verilmemiş olmalıdır.

Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçlamasında Ne Yapılmalı?

Mağdur veya yakını iseniz:

1. Alıkoyma devam ediyorsa derhâl kolluğa haber verin; bekleme süresi yoktur.
2. Serbest kaldıktan sonra hastaneye başvurup adli rapor aldırın; bekletilen yer, araç ve süre hakkında not tutun.
3. Mesaj, arama kaydı ve konum bilgilerini saklayın; tanıkları belirleyin.
4. Aile içi olaylarda 6284 kapsamında koruyucu ve önleyici tedbir isteyin.
5. Kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar davaya katılabilirsiniz (CMK 237/1).

Şüpheli iseniz:

1. İfadeden önce susma ve müdafi seçme hakkınız size bildirilir (CMK 147). Müdafi yardımı istemek kanuni bir haktır; seçemiyorsanız baro görevlendirir (CMK 150/1). Şüpheli çocuksa müdafi istem aranmaksızın atanır (CMK 150/2).
2. Olayın süresi, kapının kilitli olup olmadığı ve mağdurun ayrılma imkânı gibi olgular fıkra seçimini belirler; bunları gösteren kayıtları dosyaya sunun.
3. Mağdurla iletişime geçmeyin; bu davranış tedbir kararına veya yeni bir suçlamaya yol açabilir.

TCK 109 Davasında Olası Sonuçlar

Tutuklama ve adli kontrol şartları hakkında genel bilgi için tutuklama hangi hâllerde olur yazımıza bakabilirsiniz.

TCK 109 Hakkında Sık Sorulan Sorular

Ceza yargılamasının genel çerçevesi için ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku sayfasına da bakılabilir.

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 27 Eylül 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Somut olayda suç tarihi, deliller ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.