Denetimli Serbestlik (5275 M.105/A): Kimler Yararlanır, Süre Nasıl Hesaplanır, İhlal Edilirse Ne Olur?

Denetimli serbestlik, açık ceza infaz kurumunda bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlünün, talebi üzerine kalan cezasını cezaevi dışında, denetimli serbestlik müdürlüğünün koyduğu yükümlülüklerle tamamlamasıdır. Kararı infaz hâkimi verir; dayanak 5275 sayılı Kanunun 105/A maddesidir.

Halk arasında “erken tahliye” diye bilinen bu uygulama, cezanın bittiği anlamına gelmez. Hükümlü dışarıdadır ama ceza hâlâ infaz edilmektedir: belirlenen yere imza atar, programlara katılır, bazen ev veya bölge sınırları içinde kalır. Kurallara uyulmazsa hükümlü yeniden açık cezaevine gönderilir. Aşağıda kimlerin yararlanabildiğini, sürenin nasıl hesaplandığını ve ihlalin sonuçlarını kanun maddeleriyle anlatıyoruz.

Denetimli Serbestlik Nedir, Hangi Kanunda Düzenlenir?

Ceza hukukunda “denetimli serbestlik” ifadesi birkaç farklı yerde geçer; karışıklığın kaynağı da budur. Bu yazının konusu, erken tahliye olarak bilinen ve kesinleşmiş hapis cezasının son bölümünün cezaevi dışında infaz edilmesini sağlayan 5275 m.105/A’dır. Kanunun amacı hükümlünün dış dünyaya uyumunu ve aile bağlarını güçlendirmektir.

Uyuşturucu kullanma suçunda (TCK 191) şüpheli veya sanık hakkında uygulanan denetimli serbestlik tedbiri bundan farklıdır ve yargılama aşamasına ilişkindir; ayrıntısı için TCK 191 ve tedavi tedbiri yazısına bakılabilir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasındaki denetim süresi ise başka bir kurumdur ve HAGB rehberinde ele alınmıştır.

Uygulamayı yürüten birim, Adalet Bakanlığına bağlı denetimli serbestlik müdürlüğüdür. Müdürlük hükümlünün risk ve ihtiyaçlarını değerlendirir, denetim planı hazırlar ve yükümlülükleri belirler. Karar ise hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi tarafından verilir (m.105/A-1).

Denetimli Serbestlikten Kimler Yararlanır? Şartlar Tek Tek

105/A’nın birinci fıkrası dört şartı birlikte arar. Bunlardan biri eksikse hâkim talebi reddeder. Kanun “karar verilebilir” dediği için şartlar tamam olsa bile infaz hâkimi, ceza infaz kurumunun değerlendirme raporunu dikkate alarak takdir yetkisini kullanır.

Kanunda 105/A için ayrıca bir suç listesi yoktur. Ancak şartlardan biri açık cezaevinde bulunmak olduğundan, açık cezaevine ayrılamayan hükümlü bu yoldan da yararlanamaz. Örneğin terör, örgüt ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar cezaya doğrudan açık cezaevinde başlayamaz (m.14/2). Kapalıdan açığa geçişte bazı suçlar için daha kısa kalan süre şartı aranır ve ağırlaştırılmış müebbete mahkûm olanlar açığa ayrılamaz (Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.6, 8).

Toplam on yıl ve üzeri cezası olanlar ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu ticaretinden mahkûm olanlar için denetimli serbestliğe ilişkin değerlendirmede idare ve gözlem kuruluna Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendirdiği savcı başkanlık eder (m.89/3).

Denetimli Serbestlik Süresi Nasıl Hesaplanır?

Hesap, koşullu salıverilme tarihinden geriye doğru yapılır. Önce hükümlünün koşullu salıverilme tarihi bulunur; bu tarih suçun türüne göre cezanın yarısı, üçte ikisi veya dörtte üçüdür. Sonra bu tarihten bir yıl geri gidilir; hükümlü açık cezaevindeyse ve iyi hâlliyse bu tarihten itibaren 105/A talebinde bulunabilir. Oranların ayrıntısı koşullu salıverilme hesabına ilişkin rehberde yer alır.

7550 sayılı Kanunla eklenen onda bir kuralı özellikle kısa cezalarda sonucu değiştirir. Bu kurala göre hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar cezaevinde geçirmesi gereken sürenin en az onda birini, beş günden az olmamak üzere, fiilen cezaevinde geçirmelidir. Kural 04.06.2025’ten önce işlenen suçlara uygulanmaz (geçici m.11).

Örneğin 1 yıl 6 aylık cezada koşullu salıverilme süresi 9 aydır, yani 270 gün. Onda biri 27 gündür. 2026’da işlenen bir suçta hükümlü doğrudan açık cezaevine girse bile 105/A kararı için en az 27 gün cezaevinde kalması gerekir. Gözaltı ve tutuklulukta geçen süreler cezadan düşüldüğünden (TCK 63), gerçek dosyada tarih daha da öne gelebilir. Tablodaki tüm örnekler kurgudur.

Kadın, Hasta ve Yaşlı Hükümlüler İçin Daha Uzun Süreler

Kanun bazı hükümlüler için bir yıllık süreyi uzatır. Sıfır–altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler, koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az kaldığında başvurabilir. Maruz kaldığı ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlülerde bu süre üç yıldır (m.105/A-3).

Hastalık, engellilik veya kocama hâli Adli Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adli Tıp Kurumunca onaylanan raporla belgelenmelidir. Rapor olmadan bu uzun süreden yararlanılamaz. Daha ağır sağlık sorunlarında cezanın infazının geri bırakılması (m.16) veya konutta infaz (m.110/3) ayrıca gündeme gelebilir.

Geçiş Hükümleri: 2020 ve 2023 Öncesi Suçlarda Denetimli Serbestlik

Suç tarihi, denetimli serbestlik süresini doğrudan etkiler. 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlarda, kanunda sayılan istisnalar dışında 105/A’daki bir yıllık süre üç yıl olarak uygulanır (geçici m.6/1). Kasten öldürme, eşe, üstsoya, altsoya veya kardeşe karşı kasten yaralama, işkence ve eziyet, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, özel hayata karşı suçlar, uyuşturucu ticareti, devlete karşı bazı suçlar ve terör suçları bu istisnalar arasındadır.

Aynı tarihten önceki suçlarda sıfır–altı yaş çocuğu olan kadınlar ile 70 yaşını bitirmiş hükümlüler için iki yıllık süre dört yıl olarak uygulanır; 65 yaşını bitirmiş ve ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler ise azami süre sınırı olmaksızın denetimli serbestlikten yararlanabilir (geçici m.6/2). Bu imkânlar iyi hâlli olmak koşuluyla kapalı cezaevindekilere de uygulanır (geçici m.6/3).

Covid-19 döneminde açık cezaevindeki hükümlülere tanınan izinler ise artık uygulanmaz. Bu izinler 31.07.2023’te sona ermiş, izindeki hükümlülerin izin bitimini takip eden on beş gün içinde kurumlarına dönmesi öngörülmüştür (geçici m.10/1). Bugün yapılan bir başvuru, bu geçici izinlerle değil 105/A ile değerlendirilir.

Denetimli Serbestlik Müdürlüğü Hangi Yükümlülükleri Koyar?

İnfaz hâkiminin kararından sonra hükümlü cezaevinden çıkar ve talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurur. Müdürlük, koşullu salıverilme tarihine kadar uygulanmak üzere şu yükümlülüklerden bir veya birkaçını belirler (m.105/A-5):

1. Kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalışma,
2. Bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulunma,
3. Belirlenen yer veya bölgelere gitmeme,
4. Belirlenen programlara katılma.

Müdürlük, hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre yükümlülükleri sonradan değiştirebilir. Uyuşturucu kullanma suçundan (TCK 191) hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmakla yükümlüdür. Yükümlülüklere ve denetim planına uygun davranan hükümlü hakkında müdürlük, koşullu salıverilme için gerekçeli rapor hazırlayıp ilgili mahkemeye gönderir (m.105/A-9).

Adım Adım: Denetimli Serbestlik Başvurusu Durumunda Ne Yapılmalı?

1. Müddetnameden koşullu salıverilme tarihini ve 105/A için hak kazanma tarihini kontrol edin; suç tarihini not edin (geçici m.6, 10, 11).
2. Hükümlü kapalı cezaevindeyse önce açık cezaevine ayrılma şartlarını gözden geçirin; açığa ayrılmadan 105/A talebi kural olarak sonuç vermez.
3. Talep dilekçesini cezaevi idaresine verin; dilekçede gidilecek adresi ve başvurulacak denetimli serbestlik müdürlüğünü açıkça yazın.
4. Hastalık, engellilik veya 0–6 yaş çocuk nedeniyle uzun süreden yararlanılacaksa Adli Tıp Kurumu onaylı raporu ve nüfus kayıtlarını dosyaya ekleyin.
5. Ret veya hesap hatasında, kurum ya da savcılık işlemine karşı öğrenmeden itibaren 15 gün (her hâlde 30 gün) içinde infaz hâkimliğine şikâyet edin; infaz hâkimi kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edin (4675 m.5–6).
6. Tahliyeden sonra beş gün içinde müdürlüğe başvurun ve denetim planındaki her yükümlülüğü belgeleyin.

Hükümlü adına şikâyet yoluna eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu, kardeşi, müdafii veya kanuni temsilcisi de başvurabilir (4675 m.5). İnfaz aşamasında avukattan destek almak, tarih hesaplarında ve dilekçe süresinde hata riskini azaltır.

Yükümlülük İhlali veya Yeni Suç Hâlinde Ne Olur?

Erken tahliye bir güven ilişkisidir; denetim planı ihlal edilirse sonuç geri gönderilmedir. Aşağıdaki tablo, kanunda sayılan hâlleri ve sonuçlarını gösterir. 2020’den bu yana gönderilme yeri kapalı değil açık cezaevidir; Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği de 04.06.2025 değişikliğiyle bu kararların açık cezaevinde infaz edileceğini açıkça düzenlemiştir (Yönetmelik m.12/4).

Gönderme kararını, denetimli serbestlik müdürlüğünün bulunduğu yer infaz hâkimi verir. 105/A’nın altıncı ve yedinci fıkraları uyarınca açık cezaevine gönderilenler, hafta sonu, gece veya konutta infaz gibi özel infaz usullerinden de yararlanamaz (m.110/9-e). Firar ve yakalama süreçlerinin genel çerçevesi için yakalama kararı çıkan kişinin durumuna ilişkin yazıya bakılabilir.

Denetimli Serbestlik ile Benzer Kurumlar Arasındaki Fark

Hükümde verilen erteleme ile infaz aşamasındaki denetimli serbestlik sık karıştırılır. Ertelemede hükümlü hiç cezaevine girmeyebilir; 105/A’da ise cezanın bir kısmı mutlaka cezaevinde geçirilmiştir. Erteleme için TCK 51 rehberine, kısa süreli hapsin paraya çevrilmesi için TCK 50 yazısına, hapis cezalarının genel yapısı için hapis cezaları rehberine bakılabilir.

Denetimli Serbestlik Hakkında Sık Sorulan Sorular

İnfaz ve ceza muhakemesindeki diğer süreçler için ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz.

Yazar hakkında

Av. Ahmet Gökhan Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (Sicil No: 19638), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2006 mezunu. Ceza uzlaştırmacısıdır; Adalet Bakanlığı arabulucu siciline ve TÜRKPATENT marka vekilliği siciline kayıtlıdır. Ankara Barosu CMK Merkezi, Bilişim Kurulu ve Fikri Mülkiyet ve Rekabet Kurulu üyesidir.

Bu yazı 10 Ekim 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Somut olayda suç tarihi, deliller ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.